Yazar: Ramazan ÇINAR

Son yıllarda küresel finans sahnesini derinden etkileyen ve adeta bir satranç oyununa dönüşen gelişmelerin merkezinde, Çin’in Dijital RMB’si (e-CNY) yer alıyor. Bu, sadece bir teknolojik yenilik değil, aynı zamanda uluslararası para sisteminde ABD dolarının geleneksel hegemonyasına meydan okuyan, jeopolitik sonuçları ağır basan stratejik bir hamledir.

Türkiye’nin AB ortalaması, İsviçre ve hatta Bulgaristan gibi ülkelere göre medyan gelirde bu denli geride kalmasının ardında birden fazla, karmaşık ve yapısal neden yatmaktadır. Avrupa’da medyan (eşdeğerlinmiş) kullanılabilir hanehalkı geliri ile Türkiye’nin medyan geliri arasındaki farkı konuşurken önce hangi ölçütün kullanıldığı çok önemli. Satır başı: uluslararası karşılaştırmalarda PPS (purchasing power standard / alım gücü standardı) ile düzeltilmiş, medyan eşdeğerlinmiş kullanılabilir gelir kullanılır; bu, fiyat seviyelerini ve hanehalkı büyüklüğünü hesaba katarak daha sağlıklı kıyas sağlar.

ABD Merkez Bankası (Fed)’nın faiz indirimi her zaman sade bir karar değildir; küresel finans dengelerini, para akımlarını ve piyasa beklentilerini birlikte etkileyen bir dönemeçtir. Eylül FED toplantıları her zaman önemli olmuştur ve ciddi etkileri olur. Bu gelişmeler Türkiye gibi gelişen ekonomiler için bu tür kararlar hem fırsat hem risk yaratır. Şu anki ortamda, Fed’in faiz indirimi ne demek olabilir, bu neye işaret ediyor, yatırımcı nasıl pozisyon almalı ve Türkiye nasıl etkilenir; gelin birlikte bakalım.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) eylül toplantısında politika faizini 250 baz puan düşürerek %40,5’e çekti. Bu adım, yaz başından bu yana başlayan faiz indirim sürecinin devamı niteliğinde. Karar, piyasalarda hem rahatlama hem de soru işaretleri yarattı. Zira enflasyon hâlâ %30’ların üzerinde ve kurdaki oynaklık sürüyor.

Türkiye’nin son dönemde aldığı en önemli karar KKM’yi bitirmek oldu. Bu, bütçe üzerindeki kur farkı yükünü azaltacak. KKM’nin en önemli yüklerinden biri Hazine ve Merkez Bankası’nın ödediği kur farkı maliyetiydi. Özellikle 2022–2023 döneminde kur şoklarının yaşandığı aylarda, bu fark bütçeye yüz milyarlarca lira ek yük bindirdi. KKM’nin sona ermesiyle bu kalem bütçeden silinecek → faiz dışı harcamalar rahatlayacak, bütçe açığı bir nebze kontrol altına alınabilecek. 2025’in ilk yedi ayında bütçe açığı 1 trilyon lirayı aştı.

Devletin açıkladığı son bütçe rakamlarına göre, yılın ilk yedi ayında açık 1 trilyon 4,3 milyar liranın oldu. Tek başına Temmuz ayında bile yaklaşık 24 milyar lira bütçe açığı verildi. Fakat bu açığın kaynağı asıl olarak harcama değil, faiz giderleri oldu. Faiz giderleri ise geçen yılın aynı dönemine göre % 87 oranında artarak 1 trilyon 246 milyar lirayı buldu. Yani her 100 liralık vergi gelirinin 22 lirası faiz harcamalarına gitti.

Dünya Ticaret Örgütü (WTO), 2025 yılı için küresel mal ticareti hacmi büyümesinin %0,9 olacağını açıkladı. Bu, Nisan ayındaki -%0,2’lik daralma beklentisine göre belirgin bir iyileşme, ancak pandemi öncesi %2,7’lik öngörülerin oldukça altında. WTOnetThe Times of India.

Ülkemiz son dönemde farklı ve aslı olmayan gündemlerle uçurumun eğişine doğru sürüklenmektedir. Yapılan açıklamalar ve alınan kararlar, bizi adeta sosyal bir dağılma noktasına getirmiştir. 2016 yılından beri sürekli bir kriz hali içindeyiz. Çilemiz bitmiyor, aksine her geçen gün daha da derinleşiyor ve bu duruma alışır hale geliyoruz. Toplum, öğrenilmiş çaresizlikle kabuğuna çekilmiş durumda. 2021 yılında başlayan ve kasıtlı olarak memleketin fakirleşmesine neden olan Faiz indirimi konusu olayın çığırından çıkışıdır. Ülkede her şeyin fiyatı en az 10 katına çıktı ya da paramızdan bir sıfır (0) atıldı diye düşünebilirsiniz. Alım gücü o kadar düştü ki artık insanlar yaşam mücadelesi vermektedir.

Bir ülkede uygulanan ekonomi politikası maliye ve para politikaları ile belirlenir. Para politikasından Merkez Bankası sorumludur ve piyasalar bu konu ile ilgilidir. Maliye politikası ise hükümet tarafından yapılır ve uygulanır bu yüzden bazen gündeme bile gelmez. Maliye Politikası; fiyat istikrarını, tam istihdamı, iktisadi büyümeyi, kalkınmayı ve gelir dağılımında adaleti hedefler. Normal şartlar altında maliye politikası fiyat istikrarını sağlamada para politikasına destek olur. Maalesef son dönemde maliye politikası düzgün uygulanmadığı için gelir eşitsizliği giderek artmaktadır. Aslında bunun da kasıtlı yapıldığını da artık görmemek mümkün değil.

Temmuz ayı itibariyle SP500 endeksi 6.250 seviyelerinde dolaşıyor. Teknik analizciler ve büyük yatırım bankaları, bu yükselişi “momentumun son demleri” olarak yorumlarken, bazı yapısal göstergeler 2000 ve 2007 yılındaki gibi sert düzeltme potansiyeline işaret ediyor.